Automatische Inschrijving: De Stille Pensioenrevolutie die de Economie van Europa Kan Transformeren

Auto-enrolment: De stille pensioenherziening die de economie van Europa zou kunnen transformeren

In november 2023 protesteerden gepensioneerden in Athene.

Europa staat voor een paradox. Aan de ene kant zijn er enorme investeringsbehoeften, van het financieren van de groene transitie tot het upgraden van infrastructuur en het ondersteunen van innovatie en concurrentievermogen tegen wereldwijde rivalen. Aan de andere kant houden Europese huishoudens triljoenen euro’s aan spaargelden, waarvan een groot deel passief op bankrekeningen staat zonder noemenswaardige rente, en draagt weinig bij aan de economische groei.

Een nieuw werkdocument van Bruegel, Plugging Europe’s Investment Gap: Understanding the Potential of Leveraging Institutional Investors, onderzoekt deze mismatch door de lens van Europese institutionele investeerders, zoals verzekeringsmaatschappijen en pensioenfondsen (ICPFs). Deze instellingen zijn centraal in het probleem en bieden mogelijk een van de oplossingen.

Waar houden Europeanen hun geld?

Europeanen zijn over het algemeen conservatieve beleggers, met de meeste mensen die hun spaargeld bij banken aanhouden, waar ze weinig tot geen waarde opbouwen in de loop der jaren. Een institutionele belegger is een grote organisatie die geld investeert namens mensen of huishoudens. In tegenstelling tot een individu, die misschien een paar aandelen koopt of een spaarrekening opent, beheren deze instellingen enorme geldbedragen en investeren ze in verschillende financiële markten.

De meest voorkomende soorten institutionele investeerders zijn pensioenfondsen, die de pensioenspaargelden voor werknemers beheren, en verzekeringsmaatschappijen, die de premies of bijdragen investeren die mensen betalen om toekomstige verzekeringsclaims te dekken.

Gefinancierde vs reguliere staats pensioenen

Het rapport stelt pensioenen en investeringen als twee zijden van dezelfde munt. De vergrijzende bevolking van Europa creëert druk op de pay-as-you-go pensioenstelsels, terwijl het continent tegelijkertijd enorme financieringsbehoeften heeft. Volgens het pay-as-you-go systeem wordt het geld dat de huidige niet-gepensioneerde beroepsbevolking in het pensioenfonds stort, direct aan de huidige gepensioneerden uitgekeerd. In de toekomst, wanneer de huidige werknemers met pensioen gaan, zullen toekomstige werknemers hun pensioenen financieren.

Maar als je een vergrijzende bevolking hebt, zal de groep gepensioneerden veel groter zijn dan de groep toekomstige werknemers die hen zal dekken. Een gefinancierd pensioenstelsel is een pensioenplan waarbij een deel van het geld dat jij en je werkgever inleggen, daadwerkelijk wordt gespaard en geïnvesteerd, in plaats van meteen te worden besteed. In de loop van de tijd groeien die investeringen in bijvoorbeeld aandelen of obligaties, waardoor je een kapitaal opbouwt voor je pensioen.

Als gefinancierde pensioenstelsels worden uitgebreid, kunnen ze beide problemen tegelijk aanpakken. Door meer pensioenspaargelden voor huishoudens veilig te stellen en dat geld te kanaliseren naar langetermijnprojecten, vormen ze een brug tussen privé-vermogen en collectieve investeringsbehoeften.

Europa vs de Verenigde Staten

De discussie draait vaak om de vraag of Europa kapitaal ‘verliest’ aan de Verenigde Staten. Inderdaad, Europese pensioenfondsen en verzekeraars houden Amerikaanse activa, vooral aandelen. Tussen 2013 en 2023 steeg het aandeel Amerikaanse aandelen in Europese ICPF-portefeuilles van 23% naar 39%. In dezelfde periode stegen de Amerikaanse schuldposities meer bescheiden, van 6% naar 11%.

Maar in verhouding tot de enorme omvang van de Amerikaanse kapitaalmarkten is dit niet zo groot als het lijkt. “Dus hoewel het waar is dat een groot deel van de spaargelden in pensioenfondsen en verzekeringsmaatschappijen naar de VS gaat, is het ook waar dat, gezien de omvang van de Amerikaanse markt, het in werkelijkheid niet zoveel is. Dit toont aan dat er een onderinvestering in de VS is vanuit de hele EU,” aldus Marie-Sophie Lappe, een van de auteurs van het rapport.

Met andere woorden, Europese institutionele investeerders zijn nog steeds gericht op hun eigen huis. Ze geven de voorkeur aan het aanhouden van geld binnen Europa, vooral in staats- en bedrijfsobligaties. Dit staat in schril contrast met Amerikaanse pensioenfondsen, die veel meer investeren in aandelen en alternatieve investeringen, waaronder durfkapitaal.

Waarom dit verschil?

Bekendheid, valuta en voorzichtigheid spelen allemaal een rol. “Mogelijke verklaringen zijn bijvoorbeeld dat mensen meer vertrouwd zijn met hun thuismarkt en hun lokale politiek. Het Belgische pensioenfonds is waarschijnlijker een expert in de Belgische economie dan enig ander. Taal is een andere factor. Valutarisico’s spelen ook een rol, vooral wanneer pensioenfondsen en verzekeringsmaatschappijen verplicht zijn om hun klanten in euro’s uit te betalen,” vervolgde Lappe.

Pensioenontwerpen blijven stevig in handen van nationale regeringen, maar de EU kan nog steeds een ondersteunende rol spelen. Het Bruegel-document stelt dat Brussel zich moet richten op het toepassen van best practices zoals auto-enrolment, terwijl het ook werkt aan het integreren en efficiënter maken van de Europese kapitaalmarkten. Als institutionele investeerders gemakkelijker grensoverschrijdend kunnen investeren, kunnen ze hun portefeuilles opschalen en diversifiëren.

Maar elke hervorming, benadrukken de auteurs, moet de spaarder centraal stellen—pensioenen zijn in de eerste plaats bedoeld voor pensioenbeveiliging, niet alleen als een middel om de financieringskloof van Europa te dichten.

Huishoudens: Te veel geld op bankrekeningen

Het grotere probleem is misschien niet waar ICPFs investeren, maar hoe weinig geld er überhaupt in de eerste plaats in hen vloeit. Vandaag de dag is ongeveer 27% van de huishoudelijke spaargelden in de EU geïnvesteerd in verzekeringen en pensioenen, bijna gelijk aan het aandeel dat is toegewezen aan valuta en deposito’s. Met andere woorden, Europeanen houden nog steeds enorme sommen aan in bankrekeningen met lage rente, waardoor ze de potentiële rendementen van de kapitaalmarkten mislopen.

“Wij stellen dat de uitstroom van investeringen naar de VS niet noodzakelijk een probleem is voor de EU-markten als we de sector gewoon kunnen opschalen door spaargelden die momenteel vastzitten in valuta en deposito’s te kanaliseren. In de EU houden veel huishoudens hun spaargeld op een bankrekening, wat zeer laag renderend is. Het genereert niet veel rendement voor de toekomst,” legt Lappe uit.

Zelfs een klein deel van dit geld verplaatsen zou enorme kapitaalvermogens voor investeringen ontsluiten. “We hebben een snelle berekening gemaakt: als voor elke 100 euro op een EU-bankrekening je 10 euro naar de ICPF-sector zou verplaatsen, zou je net iets meer dan 400 miljard euro mobiliseren die naar schuldpapier en genoteerde aandelen gaat,” voegde ze daaraan toe.

Auto-enrolment: Een kleine hervorming, grote gevolgen

Hoe zou die verschuiving kunnen plaatsvinden? Een antwoord is auto-enrolment in gefinancierde pensioenen. Auto-enrolment werkt door investeringen als standaard te maken. Werknemers worden automatisch ingeschreven in een gefinancierd pensioenstelsel—dat vervolgens hun spaargeld naar de kapitaalmarkten leidt—met de optie om zich af te melden. Ervaringen in landen zoals het VK tonen aan dat de deelnamepercentages onder dit systeem explosief stijgen, omdat inertie de meeste mensen ingeschreven houdt.

“Als je alleen op mensen zou vertrouwen om zelf te investeren, zou je veel tijd moeten besteden aan financiële geletterdheid, wat door de jaren heen is geprobeerd, maar grotendeels niet erg succesvol is geweest. Dus om echt spaargelden op grote schaal te mobiliseren, zou dit een zeer nuttig beleid zijn,” legt Lappe uit.

Met andere woorden, campagnes voor financiële geletterdheid helpen, maar zijn niet genoeg. Standaardmechanismen zoals auto-enrolment zijn veel efficiënter.

Spaarders moeten de prioriteit zijn

De conclusie van het Bruegel-document is belangrijk: Europa hoeft zich eigenlijk niet al te veel zorgen te maken over kapitaal dat “lekt” naar de VS. In plaats daarvan is het echte probleem het onbenutte potentieel dat in inactieve huishoudelijke spaarrekeningen ligt. En in tijden van onzekerheid groeit de neiging om vast te houden alleen maar sterker.

Zelfs een klein percentage van dat geld omleiden naar gefinancierde pensioenen en verzekeraars zou niet alleen de pensioenbeveiliging kunnen versterken, maar ook de investeringsbehoeften van Europa voeden: de economie vergroenen, innovatie financieren en de kapitaalmarkten robuuster maken. Auto-enrolment is niet opzienbarend. Het zal geen krantenkoppen halen zoals een stimulusplan van een biljoen euro. Maar zoals het document stelt, kan het de stille hervorming zijn met transformatief potentieel.

De auteurs waarschuwen echter tegen het gebruik van pensioenen als spaarpot voor politieke of economische projecten. De eerste plicht van verzekeraars en pensioenfondsen is om de spaargelden van mensen te beschermen en te laten groeien, en elke versterking van de investeringskloof in Europa moet als een welkom neveneffect worden beschouwd, niet als het hoofddoel.

Als regeringen fondsen onder druk zetten om bepaalde regio’s of industrieën te bevoordelen ten koste van zorgvuldige investeringen, kan dit uiteindelijk de spaarders schaden voor wie deze hervormingen bedoeld zijn.