Olie, energie en voedsel: Welke Europese landen lopen het grootste risico op stijgende voedselprijzen?

Olie, energie en voedsel: Welke landen in Europa zijn het meest kwetsbaar voor stijgende voedselprijzen?

De crisis in het Midden-Oosten drijft de olieprijzen op, wat zowel de energie- als voedselkosten beïnvloedt. Deskundigen zijn het erover eens dat de crisis rondom Iran een aanzienlijke impact zal hebben op de voedselprijzen in Europa.

De gezamenlijke aanvallen van de VS en Israël op Iran, en de reactie van Teheran, hebben geleid tot hogere olieprijzen, met Brent-olie die vaak boven de $100 stijgt. Experts zeggen dat dit niet alleen de energieprijzen, maar ook de voedselprijzen zal beïnvloeden.

De impact kan bijzonder sterk zijn in Europa, wat leidt tot hogere voedselkosten en een stijgende kosten van levensonderhoud. Hoe zal de crisis in het Midden-Oosten de voedselprijzen in Europa beïnvloeden? Welke landen zijn kwetsbaarder en waarom?

Deskundigen wijzen erop dat de crisis naar verwachting de wereldwijde voedselprijzen via meerdere kanalen zal verhogen. “Wereldwijde, evenals Europese, voedselprijzen zullen stijgen door het conflict, als gevolg van verstoringen in de aanvoer van meststoffen en energie, evenals stijgende verzendkosten,” aldus Zsolt Darvas, senior fellow bij Bruegel.

Hij benadrukte dat een groot deel van de wereldwijde aanvoer van meststoffen en olie door de Straat van Hormuz gaat, die door de oorlog effectief is afgesloten. Hogere meststofkosten vertalen zich direct naar hogere productiekosten in de landbouw. Olie- en LNG-prijzen zijn al aanzienlijk gestegen, en hogere brandstofkosten hebben invloed op de gehele voedselketen, waardoor de productie- en verzendkosten toenemen.

Wat zal de situatie worden?

De Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) meldt dat de wereldwijde meststofprijzen in de eerste helft van 2026 naar verwachting met 15-20 procent zullen stijgen als de crisis aanhoudt. Maximo Torero, de hoofdeconoom van de FAO, merkte op dat stijgende meststof- en energiekosten de productie-uitgaven voor boeren verhogen, en lagere toepassing van ingangen kan leiden tot verminderde oogstopbrengsten later in het jaar, wat de wereldwijde graanvoorraden onder druk zet.

De FAO Voedselprijsindex is na een periode van relatieve stabiliteit al opnieuw begonnen te stijgen. “Terwijl de Europese aardgasprijzen in de eerste weken van de crisis met 50-75 procent stegen, verhogen hogere energiekosten ook de kosten in de landbouw, inclusief bedrijfsvoering, irrigatie, transport, opslag en voedselverwerking. Deze druk zal uiteindelijk doorwerken in de consumentenprijzen voor voedsel,” vertelde Torero aan Euronews Business.

De FAO waarschuwt dat als boeren het gebruik van meststoffen verminderen vanwege de hoge kosten, toekomstige oogsten kunnen krimpen, wat leidt tot schaarste aan granen en een stijging van de voedselprijzen later in 2026.

Drie belangrijke kanalen die voedselinflatie in Europa aandrijven

De FAO identificeert drie primaire transmissiekanalen waardoor de crisis voedselinflatie in Europa kan aandrijven. Torero legde uit dat energieprijzen het eerste drukpunt zijn. De Perzische Golf is een belangrijke leverancier van geraffineerde brandstoffen, en verstoringen in die aanvoer hebben de prijzen van diesel en vliegtuigbrandstof verhoogd, wat de transport- en logistieke kosten in de voedselvoorzieningsketen verhoogt.

Hogere aardgasprijzen hebben ook direct invloed op de Europese meststofproductie, die al werd beperkt door hoge energiekosten voordat het conflict begon. Meststofprijzen verergeren het probleem. Europa is niet rechtstreeks afhankelijk van grote volumes aan meststofimporten uit de Golf, maar de markten zijn wereldwijd. Toen de export van ureum uit de Golf werd verstoord, stegen de prijzen wereldwijd, en Europese boeren worden geconfronteerd met hogere invoerkosten als gevolg.

Omdat de productie van stikstofmeststoffen sterk afhankelijk is van aardgas, heeft de stijging van de Europese gasprijzen de binnenlandse productiekosten verder verhoogd, wat een dubbele druk op de boeren creëert.

Het derde kanaal is de vraag naar biobrandstoffen. Hogere olieprijzen verhogen de winstgevendheid van de productie van ethanol en biodiesel, waardoor overheden en brandstofmengers biobrandstoffen als alternatieven gaan gebruiken en de vraag naar grondstoffen zoals maïs, sojaolie en palmolie stijgt. Deze terugkoppeling kan gewassen van voedselproductie afleiden, de wereldwijde graanvoorraden verstrakken en de voedselprijzen in Europa en daarbuiten verhogen.

Na de inval van Rusland in Oekraïne begin 2022 bereikte de jaarlijkse inflatie voor voedsel en niet-alcoholische dranken in de EU ongekende niveaus, met een stijging van meer dan 19%. Welke Europese landen zijn het meest blootgesteld, en waarom?

De FAO stelt dat raffinaderijen in de Golf naar schatting 60% van de Europese vliegtuigbrandstof en 20% van de diesel in 2025 hebben geleverd. “Dit is het duidelijkste bewijs van blootstelling. Europese landen met belangrijke luchthavens en landen die afhankelijk zijn van diesel voor transport en landbouw zullen het meest worden getroffen,” vervolgde Torero.

Wat betreft de import van geraffineerde brandstoffen zijn de meest kwetsbare landen Nederland, dat de grootste raffinage- en petrochemische cluster van Europa in Rotterdam herbergt, dat diep geïntegreerd is met de markten voor ruwe en geraffineerde producten uit de Golf, en België, een belangrijke raffinage- en logistieke hub in Antwerpen. Duitsland, de grootste dieselconsument van Europa, staat voor aanzienlijke blootstelling, evenals Frankrijk, Italië en Spanje, die samen zorgen voor een substantieel vraag naar vliegtuigbrandstof, landbouw- en industriële diesel.

De afhankelijkheid van aardgas voegt een extra laag van kwetsbaarheid toe. Ongeveer een vijfde van de wereldwijde LNG-exporten komt uit de Golf en moet door de Straat van Hormuz. Italië is historisch gezien een belangrijke importeur van Qatarese LNG, terwijl Spanje, Frankrijk en Nederland allemaal aanzienlijke LNG-importinfrastructuur hebben met aanzienlijke blootstelling aan leveranciers uit de Golf.

Nederland en België, als thuisbasis van de grootste petrochemische clusters van Europa, lopen extra risico bij verstoringen van naphtha en andere petrochemische grondstoffen uit de Golf.

Sommige effecten zullen later voelbaar zijn

Maria Castroviejo, senior analist bij Rabobank, merkte op dat Europese meststofgebruikers waarschijnlijk pas in de herfst de gevolgen zullen voelen, aangezien ze al zijn voorzien voor de huidige behoeften. “Van meststof tot eindproduct vindt er een behoorlijke transformatie plaats. En transport. Beide vereisen energie. Dit resulteert uiteindelijk in hogere voedselprijzen, hoewel er, zoals we in 2022 zagen, een tijdsvertraging is tussen de stijging van de energieprijzen en de stijging van de voedselprijzen in de supermarkt,” vertelde ze aan Euronews Business.

Het beleidsdocument van Oxford Economics verwacht ook dat het conflict een grotere negatieve impact op Europa zal hebben dan op de VS vanwege de schok op de energiemarkt.

In 2025 was de jaarlijkse inflatie voor voedsel en niet-alcoholische dranken in de EU 3,3%. Dit varieerde van 0,3% op Cyprus tot 7% in Estland. Turkije is een uitschieter, met een voedselinflatie die jaarlijks met meer dan 30% stijgt.