Hoe Amazonebomen Recent Neerslag in het Droogseizoen Benutten en Hun Eigen Regen Produceren
De Amazone en zijn unieke ecosysteem is het grootste tropische bos ter wereld, met een ongeëvenaarde biodiversiteit en een van de langste rivieren van de planeet. Naast de Amazone-rivier beschikt het Amazonewoud ook over “vliegende rivieren”: onzichtbare stromen van damp die door de atmosfeer bewegen en regenval zowel binnen het bos als ver daarbuiten voeden.
De bossen spelen een centrale rol in dit systeem. Veel van de vochtigheid die de atmosfeer in stijgt, komt van transpiratie. Bomen onttrekken water uit de bodem via hun wortels, transporteren het naar de bladeren en geven het vrij als damp. Deze damp verandert in regen—soms lokaal, soms honderden kilometers verderop. In het droge seizoen, wanneer regen schaars is, komt tot 70% van de neerslag in de Amazone uit deze door het bos zelf gegenereerde vochtcyclus. Dit roept een belangrijke vraag op: waar vinden de bomen het water om de cyclus tijdens de droogste maanden gaande te houden?
Onze studie in het Tapajós Nationaal Park heeft deze vraag onderzocht. In 2021, tijdens het hoogtepunt van het droge seizoen, hebben mijn collega’s en ik veldwerk verricht in het Tapajós Nationaal Park in de staat Pará, Brazilië, op het traditionele grondgebied van de Mundurukú-gemeenschap. We werkten op twee contrasterende locaties: een heuvelbos met een diepe waterlaag (ongeveer 40 meter) en een vallei-bos nabij een stroom waar het grondwater veel ondieper is.
De resultaten waren verrassend. Het meeste water dat tijdens de droogte voor transpiratie werd gebruikt, kwam niet uit diepe reserves, maar uit ondiepe grond. In een jaar zonder extreme droogte of overstromingen kwam 69% van de transpiratie in het heuvelgebied en 46% in de vallei uit de bovenste 50 centimeter van de bodem.
Onze onderzoek toonde ook aan dat het water dat in de ondiepe bodem is opgeslagen, recentelijk op het land is gevallen, specifiek tijdens het droge seizoen. Met andere woorden, het bos recyclet de regen snel: het valt, dringt de ondiepe bodem binnen, wordt opgenomen door de wortels en komt weer in de atmosfeer terecht, precies wanneer het bos het meeste water nodig heeft.
De rol van boomdiversiteit is hierbij cruciaal. Niet alle bomen dragen gelijk bij aan deze cyclus. De diversiteit van de Amazone betekent dat verschillende soorten verschillende strategieën gebruiken om toegang te krijgen tot het water dat in de bodem is opgeslagen. Onze studie toonde aan dat een belangrijke factor “embolismeresistentie” is, een maat voor hoe goed een boom water door zijn weefsels kan blijven transporteren tijdens droogte. Bomen die beter bestand zijn tegen luchtblokkades in hun watertoevoersysteem, kunnen blijven putten uit de bodem en vocht in de atmosfeer afgeven, zelfs in de droogste maanden.
Het onttrekken van water uit droge grond is als een touwtrekwedstrijd, waarbij water het touw is: de bodem houdt het water vast terwijl de wortels proberen het vrij te trekken. Hoe droger de bodem, hoe sterker de trek vereist is. Soorten met een hoge embolismeresistentie kunnen blijven transpireren naarmate de bodems droger worden, en kunnen daardoor rekenen op recent gevallen regen in ondiepe grond. Minder resistente soorten zijn gevoeliger voor droogte en moeten meer vertrouwen op diepere wortels om stabiele reserves te bereiken, of andere strategieën.
Onze studie toont aan dat hoe hoger de weerstand tegen embolisme, hoe groter het aandeel ondiep water dat een boom gebruikt, en hoe meer recente neerslag uit het droge seizoen terug naar de atmosfeer wordt gebracht. Dit is het eerste bewijs dat het snelle recyclen van neerslag uit het droge seizoen door transpiratie sterk wordt ondersteund door embolismeresistentie.
De uitdagingen voor de toekomst zijn aanzienlijk. Regenwouden worden geconfronteerd met grote bedreigingen door menselijke ingrepen en ontbossing. Recente beleidswijzigingen in Brazilië riskeren een versnelling van de ontbossing in gevoelige gebieden zoals de Amazone, de Cerrado-savanne en het Atlantisch Woud—allemaal vitaal voor de watercyclus. Een verstoorde watercyclus met minder regen bedreigt de biodiversiteit en natuurlijke habitats, evenals de watervoorziening en voedselzekerheid.
Lokale en inheemse gemeenschappen zijn het meest direct getroffen, maar de gevolgen reiken veel verder. De vliegende rivieren dragen ook Amazonevocht naar het zuiden en centraal deel van Brazilië, wat de landbouw in belangrijke graanproducerende regio’s ondersteunt. Minder bos betekent minder regen, wat de gewassen, voedselzekerheid en de economie bedreigt.
Deze delicate balans wordt bedreigd door ontbossing. Wanneer bossen worden gekapt, geven minder bomen vocht af aan de lucht door transpiratie, wat de vorming van lokale en nabijgelegen neerslag tijdens het droge seizoen vermindert.
Het verlies van bossen verzwakt het systeem dat de neerslag ondersteunt—de recycling van water door transpiratie. Onze studie laat zien dat bomen die resistent zijn tegen embolisme een centrale rol spelen door snel neerslag uit het droge seizoen terug te brengen naar de atmosfeer, waar het nieuwe neerslag voedt. De boodschap is duidelijk: zonder het bos is er geen regen, en zonder regen geen bos. Het snelle recyclen van regen uit het droge seizoen houdt de Amazone levend in de droogste maanden. Het speelt ook een cruciale rol bij het op gang brengen van het natte seizoen. Als het bos zijn vermogen verliest om dit water te recyclen, loopt de hele hydrologische cyclus gevaar van instorting.
Brazilië zal in november 2025 de Verenigde Naties Klimaatveranderingsconferentie, COP30, hosten. Terwijl beleidsmakers bijeenkomen, moet het behoud van regenwouden zoals de Amazone bovenaan de agenda staan. De bossen van de wereld zijn complexe en biodiverse plekken met delicate natuurlijke systemen die hen in stand houden. De Amazone functioneert werkelijk als een regenmaker die helpt het leven binnen en buiten het bos te ondersteunen.
