Hoe de bezuinigingen van de VS de Zuid-Afrikaanse gezinnen met HIV bedreigen
Kritieke gemeenschapsinitiatieven die testen, voedsel en ondersteuning bieden, evenals onderzoek naar HIV-vaccins, zijn ontmanteld. Een man zit buiten de gesloten Isizinda Sempilo-kliniek in de Johannesburgse township Soweto op 30 januari 2025.
Johannesburg, Zuid-Afrika – Vorig jaar had Mary* eindelijk het gesprek waar ze meer dan tien jaar tegenop had gezien. Mary leeft sinds 2008 met HIV. Maar de 36-jarige droeg ook de last van een ander geheim: Lita*, haar dochter, werd met HIV geboren.
Sprekend vanuit haar huis met vier kamers in de drukke township Soweto, net ten zuiden van Johannesburg, herinnert Mary zich de angst die ze voelde terwijl ze zich voorbereidde om haar kind over haar aandoening te vertellen. “Ik moest haar vorig jaar vertellen dat ze HIV heeft, en ik was erg bezorgd,” herinnert ze zich.
Lita ontvangt sinds haar geboorte behandeling – een dagelijkse antiretrovirale (ARV) tablet die een combinatie van verschillende medicijnen is. De pil voorkomt dat het HIV-virus zich in haar lichaam vermenigvuldigt en houdt haar immuunsysteem gezond. “Mijn kind is erg gezond en gelukkig,” straalt Mary, terwijl haar ogen oplichten.
Tot voor kort begreep Lita, die op 12-jarige leeftijd floreert, niet waarvoor de medicatie was. Lita neemt nu deel aan een lokaal naschoolse programma dat niet alleen hulp bij huiswerk biedt, maar ook sport en psychosociale ondersteuning voor kinderen met HIV omvat.
Mary, die momenteel werkloos en een alleenstaande moeder is, vertrouwt op een overheidsuitkering en de steun van haar familie om te overleven. De strijd van moeder en dochter begint met de uitdaging om medicatie te verkrijgen voor de behandeling van HIV, maar strekt zich ook uit tot het dagelijks leven met het virus, inclusief sociale stigma en toegang tot gezond voedsel.
In de maanden waarin ze niet naar de lokale overheidskliniek kan gaan om haar en haar dochter’s ARV-behandeling op te halen vanwege aanhoudende gezondheidsproblemen die deels verband houden met haar HIV-status, vindt Mary troost in de steun van de gemeenschaporganisatie Crystal Fountain, die medicatie bij haar thuisbezorgt.
De organisatie heeft ook een openbaarmaakprogramma waarbij maatschappelijk werkers Mary hielpen om met Lita over haar aandoening te praten en hoe ze, hoewel ze de rest van haar leven behandeling moet ondergaan, toch gezond kan zijn. “Ze hielpen me om mijn kind te vertellen dat ze HIV heeft, en lieten ons ons heel gesteund voelen,” legt ze uit.
Mary en Lita profiteren ook van de voedselbonnen van de organisatie, waarmee ze boodschappen zoals maïsmeel en groenten kunnen kopen. Maar de kritieke steun die Crystal Fountain en andere gemeenschapsinitiatieven bieden voor HIV/AIDS hangt nu aan een zijden draadje. De administratie van de Amerikaanse president Donald Trump, die verantwoordelijk was voor het financieren van bijna een vierde van wat Zuid-Afrika uitgeeft aan de bestrijding van HIV, heeft deze programma’s bedreigd met ingrijpende bezuinigingen op de Amerikaanse buitenlandse hulpbudgetten. Sommige organisaties hebben bepaalde programma’s moeten sluiten, terwijl anderen helemaal zijn gestopt.
In de stad Umzimkhulu in het oosten van Zuid-Afrika is Nozuko Majola, 19, een van de miljoenen patiënten in Zuid-Afrika die door de wereldwijde bevriezing van de buitenlandse hulp van Trump zijn getroffen, wat zorgen oproept over HIV-patiënten die geen behandeling ontvangen.
‘We moeten deze ouders helpen’
De omvang van de HIV-epidemie in Zuid-Afrika, een land van 63 miljoen mensen, is verbluffend. Ongeveer 7,8 miljoen leven momenteel met HIV, waaronder naar schatting 270.000 kinderen onder de 14 jaar. Elk jaar wordt geschat dat 10.000 kinderen met HIV worden geïnfecteerd, terwijl 2.100 sterven aan HIV-gerelateerde oorzaken.
Volgens UNAIDS, de VN-agentschap dat de wereldwijde actie voor het voorkomen en behandelen van HIV/AIDS coördineert, komen de meeste van deze gevallen voort uit overdracht vóór of tijdens de geboorte, terwijl een kleiner aantal het virus later via borstvoeding oploopt.
Onder Trump stopte de Amerikaanse regering de financiering voor het Noodplan van de Amerikaanse president voor AIDS-hulp (PEPFAR), een wereldwijde gezondheidsinvestering die in 2003 werd geïntroduceerd. In het afgelopen jaar ontving Zuid-Afrika ongeveer $440 miljoen aan PEPFAR-financiering, goed voor 22 procent van het HIV-budget van het land van $2,56 miljard. Dit budget gaat naar de behandeling van miljoenen mensen, testprogramma’s, HIV-onderzoek, voorlichtingscampagnes en andere gemeenschapssteuninitiatieven.
PEPFAR is de bron van het grootste deel van de financiering voor Zuid-Afrika’s HIV-programma’s die worden ondersteund door USAID, de Amerikaanse instantie voor internationale ontwikkeling. Onder Trump is het agentschap in feite ontmanteld. Met de stopzetting van de financiering zijn counselinginitiatieven en programma’s, waaronder testen, voorlichting en gemeenschapssteun, gestopt.
“Wat op het spel staat, is de ondersteuning die we gaven aan de huishoudens van kinderen die met HIV zijn geïnfecteerd,” legt Rebecca Chakane, een maatschappelijk werker bij Crystal Fountain in Soweto, uit. “De [voedsel]bonnen en de steungroepen – die zijn erg belangrijk.”
In de uitgestrekte township Soweto worstelen talloze gezinnen onder de 1,8 miljoen mensen die daar wonen met HIV. De ontberingen waarmee moeders van HIV-positieve kinderen worden geconfronteerd, weerklinken in de woorden van Soweto-inwoonster Tshepiso*. Ze beschrijft haar emotionele onrust na de diagnose bij de geboorte van haar negen maanden oude zoon, Thulani*. “Het is heel, heel moeilijk geweest,” vertrouwt ze toe, eraan toevoegend dat ze zichzelf de schuld gaf van de toestand van haar zoon. Tshepiso, net als Mary, vertrouwt op gratis medicatie van staatsklinieken.
De Zuid-Afrikaanse minister van Volksgezondheid, Aaron Motsoaledi, zegt dat de bezuinigingen op HIV-programma’s de toegang tot gratis ARV-behandeling die miljoenen mensen ontvangen niet zullen beïnvloeden. “Er is geen kans dat de medicatie wordt onderbroken. [De] overheid koopt 90 procent van de medicatie en de andere 10 procent komt van het Global Fund [NGO],” zegt hij.
Echter, naast medicatie heeft Tshepiso ook emotionele steun nodig gehad. In haar zoektocht naar solidariteit ontdekte Tshepiso een maandelijkse steungroep die door Crystal Fountain wordt geleid voor ouders die HIV-positieve kinderen opvoeden. In de gedeelde verhalen en gezamenlijke strijd vond ze een gemeenschap. De organisatie verzorgde ook maandelijkse voedselpakketten, een enorme bron van hulp en verlichting. Maar Crystal Fountain heeft nu enkele programma’s beëindigd, waaronder de voedselhulp, en Tshepiso maakt zich zorgen over hoe ze zichzelf en haar baby zal voeden. “Ik weet niet wat we gaan doen,” zegt ze.
Toegang tot voedzaam voedsel, vooral in arme gebieden zoals Soweto, is een vitaal onderdeel van de algehele behandeling van kinderen, volgens Chakane, die zegt dat onderzoek door de jaren heen heeft aangetoond dat het beheer van HIV verder moet gaan dan alleen de verstrekking van ARV-medicijnen. Steunprogramma’s zijn ook cruciaal. Sommige kinderen worden wrokkig op hun ouders wanneer ze leren dat ze HIV hebben, wat hen kan leiden om hun medicatie te staken. Gemeenschapswerkers helpen gezinnen om deze situatie het hoofd te bieden – en het is een scenario dat ze vaak tegenkomen. “De meeste kinderen geven hun ouders de schuld van de infectie, wat een ingewikkelde situatie creëert die hen soms ertoe brengt te stoppen met de behandeling. Daarom moeten we deze ouders helpen,” zegt Chakane. “Met de USAID-bezuinigingen kunnen we deze [steun]programma’s niet meer uitvoeren,” klaagt ze, wijzend op het ripple-effect van het verlies van financiering op essentiële diensten.
‘Geen plek om heen te gaan’
In de provincie Mpumalanga, ongeveer 300 km ten oosten van Soweto, uit 31-jarige gemeenschapswerker Thulisile Mahole haar verdriet over de abrupte sluiting van het Greater Rape Intervention Programme (GRIP), een door USAID ondersteunde non-profitorganisatie waar ze werkte. De Amerikaanse regering heeft haar buitenlandse hulpbudgetten drastisch verlaagd kort nadat Trump op 20 januari aantrad. Op de ochtend van 28 januari ging Mahole, die gegevens verzamelt voor gemeenschapsprogramma’s die gericht zijn op het aanpakken van HIV/AIDS en het bestrijden van gendergerelateerd geweld, naar haar kantoor. “Ik ging naar mijn werk met de verwachting van weer een gewone dag, maar toen noemden ze een personeelsvergadering en vertelden ze ons dat de USAID-korting had plaatsgevonden en dat we alles meteen moesten stoppen. Het was zo chaotisch,” herinnert ze zich. “Ik was verwoest. Ik was in complete shock. Als ouder met rekeningen om te betalen, ben je nooit voorbereid op een situatie als deze.”
Mahole’s reis bij GRIP begon als eerste hulpverlener in een zorgkamer – privéruimtes in politiebureaus die door NGO’s worden beheerd en gericht zijn op het helpen en beschermen van slachtoffers van seksuele geweld. “We boden een veilige ruimte voor vrouwen. Wanneer iemand een verkrachtingszaak meldt, moeten ze vaak terug naar het huis van de persoon die hen heeft aangedaan,” legt Mahole uit, verwijzend naar hoe familieleden of intieme partners vaak daders zijn. “Onze rol was om overlevenden het gevoel te geven dat ze gezien en gesteund werden, om hen te laten zien dat er een plek voor hen was om naartoe te gaan als ze zich onveilig voelden.” De overlevenden zouden naar hen komen voordat ze zelfs maar met politieagenten hadden gesproken, zegt ze. “Ik zou ze basisadvies geven. … We hielpen hen bij het openen van politiedossiers en het verkrijgen van medische hulp,” legt ze uit.
In een land met hoge cijfers van verkrachtingen, met meer dan 40.000 verkrachtingen die jaarlijks worden geregistreerd volgens politiegegevens, en het hoogste aantal mensen dat met HIV leeft ter wereld, waren programma’s zoals GRIP essentieel voor het bieden van steun aan overlevenden en het helpen inperken van de verspreiding van HIV. Het bood verkrachtingsslachtoffers, die risico lopen om het virus op te lopen, preventieve medicatie en voorlichting. GRIP’s zorgkamers staan nu leeg.
Sinds de sluiting hebben verkrachtingsslachtoffers Mahole op straat benaderd in haar township Dantjie aan de rand van de oostelijke stad Mbombela, op zoek naar hulp. “Er zijn mensen die worden verkracht of lastiggevallen, en ze willen hulp. Ze weten dat ik in een zorgkamer werkte die slachtoffers hielp, en ik moet hen vertellen dat er geen zorgkamers meer zijn,” zegt Mahole, haar stem zwaar. “Het is hartverscheurend.” Voor Mahole is de gedachte aan het stopzetten van deze diensten bijna onverteerbaar geweest. “Ik kon niet geloven dat vrouwen die al zo kwetsbaar zijn, nergens meer heen zouden kunnen,” zegt ze.
Na het verliezen van haar baan hoopte Mahole dat wat ze een “gevaarlijke beslissing” noemt, zou worden teruggedraaid. Echter, naarmate de bezuinigingen wijdverspreid werden, begonnen haar hoop te vervagen.
Alleenstaande kostwinners getroffen
De Networking HIV and AIDS Community of Southern Africa (NACOSA), die GRIP had aangesteld om haar ondersteuningsprogramma’s uit te voeren, zegt dat de gevolgen van het beëindigen van deze programma’s te groot zijn om te kwantificeren. Woordvoerder Sophie Knobbs merkt op dat GRIP sinds 2014 actief was. “Voor de bezuinigingen bereikten we jaarlijks 32.000 overlevenden. Nu kunnen die overlevenden zonder enige ondersteuning komen te zitten,” zegt Knobbs. NACOSA is genoodzaakt geweest om al haar door USAID ondersteunde programma’s stop te zetten. “Meer dan 160 van onze 470 medewerkers werden onmiddellijk ontslagen, en er is een radicale herstructurering aan de gang,” voegt Knobbs toe. Ze benadrukt dat gemeenschapswerkers – van wie velen zelf overlevenden van gendergerelateerd geweld waren – een van de hardst getroffen groepen waren. “Velen van hen zijn de enige kostwinners voor hun gezinnen,” zegt ze. “Het is verwoestend.”
Minibus-taxi’s zijn te zien op Bara Taxi Rank, een van de drukste vervoershubs in Soweto. Ontelbare gezinnen in de township worden getroffen door HIV. Gemeenschapswerkers waarschuwen dat de Amerikaanse hulpbevriezing een ripple-effect heeft gehad op initiatieven die gezinnen helpen te eten, het leven met HIV te navigeren en toegang te krijgen tot medicijnen.
‘Risico op een terugval’
De bezuinigingen van de Trump-administratie op USAID, die PEPFAR-financiering distribueert, hebben niet alleen HIV-ondersteuningsprogramma’s stopgezet, maar ook HIV-onderzoek en klinische proeven vertraagd. “Dit is een crisis,” zegt Glenda Gray, een toonaangevende HIV-onderzoeker in Zuid-Afrika aan de Universiteit van Witwatersrand. “Wanneer je je voet van het gaspedaal haalt, loop je het risico op een terugval in HIV-overdracht.” In 2023 stierven ongeveer 50.000 mensen aan HIV-gerelateerde oorzaken, volgens de overheid.
Het Desmond Tutu HIV Centre, een onderzoeksinstelling aan de Universiteit van Kaapstad, zegt dat de opschorting van de Amerikaanse financiering zou kunnen leiden tot nog eens 500.000 HIV-gerelateerde sterfgevallen in Zuid-Afrika in het komende decennium. Dit is te wijten aan een stopzetting van test-, bewustwordings- en ondersteuningsprogramma’s. Gray zegt dat de medische gemeenschap, NGO’s en de overheid zich haasten om tijdelijke oplossingen te vinden voor de financiering van kritieke HIV-onderzoeksprogramma’s. Echter, ze is sceptisch dat deze inspanningen essentieel onderzoek kunnen redden dat afhankelijk was van Amerikaanse subsidies van de Nationale Instituten voor Gezondheid, die nu door de Trump-administratie zijn stopgezet.
Een van de projecten die is stilgelegd, was het werk aan een veelbelovend vaccin om HIV te voorkomen. Het BRILLIANT Consortium, geleid door drie wetenschappers in Zuid-Afrika, was volledig afhankelijk van een subsidie van $45 miljoen van USAID. “Met het stoppen van de subsidie is onze voortgang vertraagd, en het is een enorme uitdaging,” legt Neetha Shagan Morar, een onderzoeksmanager van het project, uit. “We kunnen ons niet uit de HIV-epidemie behandelen. We hebben een preventief vaccin nodig.” Ondertussen maken onderzoekers, NGO-medewerkers en ouders zich zorgen over de toekomst. Ondanks de overheidsgaranties dat AVR-medicatie toegankelijk zal blijven, maken Mary en anderen zich zorgen dat het verlies van HIV-programma’s uiteindelijk kinderen zoals Lita de medicatie kan kosten die ze nodig hebben om te overleven. “Voor nu weten we niet of we getroffen zullen worden,” zegt Mary.
*Namen zijn veranderd om identiteiten te beschermen.
Geef een reactie