Oude Meesters, Nieuwe Methoden: De Technologie die Kunstrestauratie Transformeert

Oude meesters, nieuwe methoden: De technologie die kunstrestauratie transformeert

Een kunstrestaurator werkt aan een schilderij in het Restauratiecentrum van het Ministerie van Cultuur in Cuzco, Peru, in 2018.

Van een door AI gegenereerd masker dat een 15e-eeuws schilderij in drie uur kan restaureren, tot wetenschappers die milieuvriendelijke reinigingsgels ontwikkelen van vernieuwbare materialen, een nieuwe golf van technologie redt meesterwerken.

Een kunstgalerie of museum beschikt vaak over een collectie die verder reikt dan de openbare tentoonstellingen, met opslagfaciliteiten en werkplaatsen waar beschadigde stukken zorgvuldig worden hersteld en bewaard.

Kunstbehoud en restauratie zijn intensieve, gedetailleerde processen die een interdisciplinair begrip vereisen van kunstgeschiedenis, chemie, fysica en conserveringswetenschap. Van het gebruik van infraroodbeeldvorming om verfverliezen onder het oppervlak van een schilderij te identificeren tot het kiezen van oplosmiddelen die lagen geoxideerd vernis kunnen verwijderen zonder het kunstwerk eronder te beschadigen, kunstrestauratie en -behoud vereisen precisie. Zelfs goed gefinancierde instellingen zoals het Louvre en het Met hebben volledige afdelingen gewijd aan deze taak. Nieuwe ontwikkelingen in kunstmatige intelligentie (AI) en chemie beloven nu dat dit werk sneller, goedkoper en milieuvriendelijker kan worden uitgevoerd.

AI in Kunstrestauratie

Wat als kunstmatige intelligentie een schilderij in enkele uren kon restaureren? Een nieuwe methode analyseert een beschadigd schilderij, creëert een digitaal hersteld exemplaar en print dit op een extreem dunne polymeermembraan dat als een laminaatmasker fungeert. Dit masker kan vervolgens over het schilderij worden geplaatst en later weer worden verwijderd, waardoor het originele stuk behouden blijft. Deze methode werd getest op een sterk beschadigd 15e-eeuws olieverfschilderij, volgens een artikel gepubliceerd in Nature. Meer dan 57.000 tinten werden in iets meer dan 3 uur hersteld. Deze aanpak zou ongeveer 66 keer sneller zijn dan traditionele retouchering. De methode werd ontwikkeld door Alex Kachkine, een promovendi-onderzoeker aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT), afgelopen juni.

Volgens Hartmut Kutzke, professor en chemicus aan het Museum voor Cultuurgeschiedenis van de Universiteit van Oslo, kan de nieuwe methode ook een kloof overbruggen tussen ethische zorgen en praktijken in de kunstrestauratie. De moderne conserveringsethiek is sceptisch over grootschalige retouchering van beschadigde stukken, omdat dit de context en betekenis van een kunstwerk verandert. Deze normen vereisen ook dat, indien retouchering noodzakelijk is, de veranderingen omkeerbaar moeten zijn. Kachkine’s verwijderbare laminaatmasker maakt deze omkeerbaarheid mogelijk. Hij wijst erop dat deze methode ook de mogelijkheid biedt om veranderingen nauwkeurig te documenteren en later opnieuw te bekijken. “Omdat er een digitaal record is van welk masker is gebruikt, hebben ze over 100 jaar, de volgende keer dat iemand hiermee werkt, een uiterst duidelijk begrip van wat er met het schilderij is gedaan,” vertelde Kachkine aan MIT News.

Hoewel deze innovatie de tijd en middelen die nodig zijn voor het restaureren van een kunstwerk kan verminderen, vereist het nog steeds overleg met conservatoren en kunsthistorici die de oorsprong van een stuk begrijpen, aldus Kachkine.

Milieuvriendelijke Materialen voor Conservatie

Onderzoekers ontwikkelen conserveringsmaterialen van vernieuwbare en gerecycleerde bronnen, wat groenere alternatieven biedt voor de schadelijke chemicaliën die traditioneel in het veld worden gebruikt. Het GREENART-project, een onderzoeks samenwerking die milieuvriendelijke oplossingen ontwikkelt voor de conservering en restauratie van culturele artefacten, ontving een driejarige door de EU gefinancierde subsidie tot 2025. Onder de producten die door de samenwerking zijn ontwikkeld, hebben onderzoekers innovatieve reinigingsgels en beschermende coatings geproduceerd die kunnen worden gebruikt in kunstconservering. Een groep reinigingsgels, genaamd twin-chain polyvinyl alcohol hydrogels, werd ontwikkeld door GREENART-onderzoekers, een project gefinancierd door de Europese Unie, om ze duurzamer te maken. Deze gels, gemaakt van polyvinylalcohol (PVA) polymeren, hebben een sponsachtige, poreuze structuur die zorgt voor een meer gecontroleerde en snellere reiniging van vuil en verouderde coatings op schilderijen. Delen van het PVA-polymeer zijn “versierd” met niet-giftige synthetische en bio-gebaseerde polymeren, wat de reinigingsgels duurzamer maakt.

Het afgelopen jaar heeft Tate Britain in Londen duurzame hydrogels ontwikkeld door GREENART gebruikt om veilig twee schilderijen van de Britse kunstenaar Bridget Riley te reinigen: Fall (1963) en Hesitate (1964). Laatstgenoemde werd voor het eerst gereinigd in februari.

Meer Chemische Creativiteit

Onderzoekers in Peking vinden ook nieuwe chemische benaderingen voor de conservering van cultureel erfgoed. Een review gepubliceerd in Nature in januari suggereert dat cellulose-derivaten, met name cellulose-ethers en nanocellulose, kunnen worden gebruikt om verouderde papieren artefacten te behandelen vanwege hun hechte kwaliteiten. Deze derivaten kunnen ook coatingconservering bieden voor olieverfschilderijen en textiel. Cruciaal is dat ze vernieuwbaar en laag-toxisch zijn, wat de groene vereisten van erfgoedconservering verder bevordert, volgens de onderzoekers. De review merkt ook op dat cellulose-derivaten potentieel kunnen worden gebruikt voor de versterking en restauratie van aardewerk, porselein en muurschilderingen. Terwijl bestaand onderzoek zich grotendeels richt op papieren en houten artefacten, kunnen de hechte eigenschappen van cellulose-hechtingen en de versterkende effect van nanocellulose helpen om scheuren in aardewerk nauwkeurig te repareren. Voor muurschilderingen kan nanocellulose worden gebruikt om waterdichte en ademende coatings te ontwikkelen, zeggen de onderzoekers.

Voor interdisciplinaire praktijken zoals kunstrestauratie en -behoud kunnen dergelijke wetenschappelijke innovaties cruciaal zijn, terwijl conservatoren nieuwe uitdagingen aanpakken die voortkomen uit klimaatverandering en een zich ontwikkelend technologisch landschap.