Genocide of Tragedie? Oekraïne en Polen in Conflict over de Volyn-massacre van 1943

Deelname aan de 3e Zwarte Mars van Wolyn 1943 vindt plaats op 11 juli 2025 in Krakau, Polen, ter herdenking van de 82e verjaardag van het Volyn-massacre. Nadiya, een overlevende, ontsnapte aan verkrachters en moordenaars doordat haar vader haar in een hooiberg verstopte te midden van de schietpartij en het geweld dat 82 jaar geleden plaatsvond.

Op 11 juli 1943 viel het Oekraïens Verzetsleger (UIA), een nationalistische paramilitaire groep gewapend met bijlen, messen en vuurwapens, Nadiya’s dorp aan, gelegen aan de Poolse-Oekraïense grens. Ze vermoordden etnische Poolse mannen en verkrachtten vrouwen. “Ze hebben ook iedereen vermoord die probeerde de Polen te beschermen,” vertelde Nadiya.

De nonagenarian is kwetsbaar en gaat niet veel buiten, maar haar gezicht, omringd door melkachtig wit haar, licht op wanneer ze de namen en verjaardagen van haar kleinkinderen en achterkleinkinderen herinnert. Ze herinnert zich ook de namen van haar buren die werden vermoord of gedwongen naar Polen te vluchten, hoewel haar ouders nooit over de aanval spraken, die nu bekend staat als het Volyn-massacre. “De Sovjets verboden het,” merkte Nadiya op, verwijzend naar hoe Moskou de UIA demoniseerde, die tot het begin van de jaren vijftig tegen de Sovjets bleef vechten.

Nadiya zei dat haar verhaal de Oekraïense nationalisten van vandaag zou kunnen verontwaardigen, die de strijders van de UIA eren omdat zij de vrijheid van Moskou tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben bevochten. Na de communistische zuiveringen, gewelddadig atheïsme, gedwongen collectivisatie en een hongersnood die miljoenen Oekraïners het leven kostte, kozen de leiders van de UIA wat zij dachten dat de minste van twee kwaden was en sloegen de handen ineen met nazi-Duitsland, dat de USSR in 1941 binnenviel.

Uiteindelijk weigerden de nazi’s echter om een onafhankelijk Oekraïne te creëren en gooiden ze een van de leiders van de UIA, Stepan Bandera, in een concentratiekamp. Een andere UIA-leider, Roman Shukhevych, werd beschuldigd van betrokkenheid bij de Holocaust en de massamoord op etnische Polen in wat nu de westelijke Oekraïense regio Volyn is en aangrenzende gebieden in 1943.

Genocide? Volgens overlevenden, Poolse historici en functionarissen werden tot 100.000 burgerlijke Polen, waaronder vrouwen en kinderen, tijdens het Volyn-massacre gestoken, met bijlen vermoord, geslagen of levend verbrand. “Wat schokkend is, zijn niet de cijfers, maar de manier waarop de moorden werden uitgevoerd,” zei Robert Derevenda van het Pools Instituut voor Nationale Herinnering op 11 juli.

Dit jaar verklaarde het Poolse parlement 11 juli als “De Dag van het Volyn-massacre” ter nagedachtenis aan de moorden van 1943. “Een martelaarsdood voor enkel het feit Pools te zijn, verdient het om te worden herdacht,” aldus de wet.

Echter, rechtse Poolse politici kunnen deze dag gebruiken om anti-Oekraïense narratieven te bevorderen, en een harde reactie vanuit Kyiv kan de spanningen verder aanwakkeren. “Al deze processen zouden idealiter een kwestie van discussie onder historici moeten zijn, niet onder politici,” voegde hij eraan toe.

Oekraïense politici en historici noemen het Volyn-massacre ondertussen een “tragedie”. Zij verwijzen naar een lager dodental en beschuldigen het Poolse leger van wederzijdse moorden op tienduizenden Oekraïense burgers. In het post-Sovjet Oekraïne worden de UIA-leiders Bandera en Shukhevych vaak als nationale helden vereerd, en honderden straten, stadspleinen en andere herkenningspunten zijn naar hen vernoemd.

De demonisering keerde zich tegen hen toen veel voorstanders van Oekraïnes onafhankelijkheid sympathie begonnen te voelen voor Bandera en de UIA, “en de radicalisme, xenofobie en politieke geweld negeerden,” zei hij. In de jaren 2000 begonnen anti-Russische Oekraïense leiders de UIA te vieren, ondanks bezwaren van veel Oekraïners, vooral in de oostelijke en zuidelijke regio’s.

Tegenwoordig wordt de UIA gezien door een enigszins myopisch prisma van de voortdurende oorlog van Oekraïne met Rusland. De Oekraïense politieke elite beschouwt het Volyn-massacre en gewapende schermutselingen tussen Oekraïners en Polen als slechts “een oorlog gerelateerd aan de ‘strijd voor hun grond’ van de Oekraïners,” aldus Nikolay Mitrokhin, een onderzoeker aan de Universiteit van Bremen in Duitsland.

“En tijdens een oorlog, zeggen ze, gebeurt alles, en een dorp waar de meerderheid aan de vijandige kant staat, wordt beschouwd als een ‘legitiem doel’,” legde hij uit. Veel rechtse Oekraïense jongeren hebben “volledig” de radicalisme van Bandera en de cultus van militante nationalisme geaccepteerd.

Voor de volledige invasie van Rusland in 2022 kwamen duizenden extreemrechtse nationalisten samen in heel Oekraïne om de verjaardag van Bandera op 1 januari te herdenken. “Bandera is onze vader, Oekraïne is onze moeder,” zongen ze. Binnen enkele uren gaven de Poolse en Israëlische ambassades verklaringen uit in protest, waarbij ze hen herinnerden aan de rol van de UIA in de Holocaust en het Volyn-massacre.

Extreemrechtse activisten begonnen zich in 2014 aan te bieden om te vechten tegen Moskou-ondersteunde separatisten in het zuidoosten van Oekraïne en meldden zich in groten getale aan in 2022. “In de situatie van dreiging voor [Oekraïnes] bestaan is er geen ruimte voor reflectie en zelfanalyse,” zei rechtenadvocaat Likhachyov.

Ondertussen zal Warschau het Volyn-massacre blijven gebruiken om eisen voor concessies te stellen, terwijl het dreigt de integratie van Oekraïne in de Europese Unie tegen te houden. Wat Moskou betreft, het “speelt traditioneel” de geschil om discord tussen Kyiv en Warschau te zaaien, zei analist Tyshkevych, en om Oekraïense leiders te beschuldigen van “neo-nazi” neigingen.

Is verzoening mogelijk? Vandaag blijven de herinneringen aan het Volyn-massacre diep betwist. Voor veel Oekraïners is het imago van de UIA als vrijheidsstrijders versterkt door de Russische invasie van 2022, waardoor reflectie over de rol van de groep in de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog enigszins naar de achtergrond is verschoven.

Voor Polen is de herdenking van het massacre een marker van nationale trauma en soms een hefboom in politieke geschillen met Oekraïne. In april begonnen Poolse experts met het opgraven van de resten van de slachtoffers van het Volyn-massacre in het westelijke Oekraïense dorp Puzhniky, nadat Kyiv een zevenjarige moratorium op dergelijke opgravingen had opgeheven. Sommigen geloven dat dit een eerste stap kan zijn in het overwinnen van de spanningen rond het Volyn-massacre.

Verzoening, zeggen historici, zal niet gemakkelijk komen. “Beide [Polen en Oekraïne] zijn moderne Europese democratieën die in staat zijn om een objectief onderzoek naar eerdere gruweldaden aan te gaan op manieren die een land als Rusland helaas niet kan,” aldus een expert.