Foto’s: Ballet biedt hoop aan de door oorlog getroffen stad Charkov in Oekraïne

Ballerina’s voorbereidingen voor de opvoering van het klassieke ballet Chopiniana

In de Oekraïense stad Charkov is het bijna onmogelijk om aan de oorlog met Rusland te ontsnappen. Op bepaalde dagen, wanneer de wind draait, kunnen de bewoners van deze historische stad het verre gerommel van artillerievuur horen van de frontlinie, zo’n 30 km verderop. De meeste nachten zoemen Russische kamikazedrones vol explosieven boven hun hoofden terwijl ouders hun kinderen naar bed brengen.

Drie jaar na de invasie van Rusland in Oekraïne legt de onophoudelijke oorlog een zware psychologische druk op velen in Charkov. Toch is er een plek in de stad waar de oorlog voor een paar vluchtige uren lijkt te verdwijnen. Onder het Nationaal Academisch Opera- en Ballettheater van Charkov, in een donkere, met bakstenen muren omgeven kelder, heeft een dansgezelschap een toevluchtsoord gecreëerd van drones en bommen – een ruimte waar het publiek zich kan verliezen in uitvoeringen van klassieke ballets.

In april vond in deze ondergrondse locatie een uitvoering van Chopiniana plaats, een ballet uit het begin van de 20e eeuw op muziek van Frédéric Chopin. Ondanks de geïmproviseerde setting werd het ballet opgevoerd met volledige klassieke grandeur, compleet met een corps de ballet en een orkest. Het markeerde een belangrijke mijlpaal voor het culturele leven in Charkov: de eerste volledige uitvoering van een klassiek ballet in de stad sinds februari 2022, toen de Russische troepen hun invasie van Oekraïne lanceerden.

“Ondanks alles – het feit dat er bommen vallen, drones en al het andere – kunnen we de mensen iets wonderlijks geven,” zei Antonina Radiievska, artistiek directeur van Opera East, het balletgezelschap achter de productie. “Ze kunnen komen en, zelfs als het maar voor een uur of twee is, zich volledig onderdompelen in een andere wereld.”

Ondanks de rijke traditie van Oekraïne in klassiek ballet lijkt deze kunstvorm nu ver verwijderd van het dagelijks leven van Oekraïners die door de oorlog gaan. De dagelijkse routines draaien om het monitoren van apps voor drone-alarmen, slapen op de vloeren van metrostation om luchtaanvallen te ontvluchten, of het zoeken naar nieuws van geliefden aan het front. Pirouettes, pas de deux en chiffon tutu’s voelen als een wereld verwijderd.

Toch weerspiegelt de reis van het ballet in Charkov door oorlogstijd de manieren waarop de Oekraïense samenleving zich heeft aangepast en geëvolueerd. Op 23 februari 2022 voerde het Nationaal Academisch Opera- en Ballettheater het ballet Giselle op. De volgende dag lanceerde Rusland zijn grootschalige invasie. Terwijl de troepen van Moskou naar Charkov oprukten en dreigden de stad te veroveren, sloot het theater zijn deuren en vertrok een groot deel van de balletgroep.

Sommigen hergroepeerden in Slowakije en Litouwen, waar ze balletproducties in het buitenland organiseerden met hulp van Europese sponsors. Tegen 2023, hoewel het conflict voortduurde, was de situatie in Charkov, in het noordoosten van Oekraïne, gestabiliseerd nadat de Russische grondtroepen zich hadden teruggetrokken. Een nieuw besef deed zijn intrede – dit was een langdurige realiteit. Lokale bewoners begonnen de stad en zichzelf aan te duiden met het Oekraïense woord “nezlamniy”, wat onoverwinnelijk betekent.

Dat jaar begon men met de transformatie van de kelder van het theater tot een uitvoeringsruimte. In oktober 2023 werd deze gebruikt voor repetities. Het daaropvolgende voorjaar stonden de autoriteiten het theater toe om publiek toe te laten, en werden kleinschalige balletuitvoeringen, inclusief kinderconcerten, hervat. De heropleving van Chopiniana markeerde het volgende hoofdstuk in de culturele reis van Charkov tijdens de oorlog.

Het opnieuw opvoeren van een klassiek ballet geeft aan dat Oekraïne standhoudt, zegt Igor Tuluzov, algemeen directeur van Opera East. “We tonen de wereld dat we echt een zelfvoorzienende staat zijn, onafhankelijk in al zijn facetten, inclusief culturele onafhankelijkheid,” zei hij.

De zaal biedt nu plaats aan 400 mensen op stapelbare stoelen, vergeleken met de 1.750 zitplaatsen in het hoofdtheater erboven, waar de pluche mosterdkleurige stoelen leeg blijven. Het podium is een kwart van de grootte van het hoofdpodium. Grijs geschilderde stenen, betonnen vloeren en zichtbare leidingen en bedrading vormen een schril contrast met het gelakte hardhout en marmer van het theater erboven. De akoestiek van de kelder, zeggen de uitvoerenden, blijft achter bij die van de cavernous hoofdzaal.

Voor artistiek directeur Radiievska is echter het belangrijkste dat zij en haar gezelschap, na een lange pauze, weer kunnen optreden voor een live publiek. “Het betekent, weet je, leven,” zei ze. “Een artiest kan niet bestaan zonder het podium, zonder creativiteit, zonder dans of zang. Het is als een wedergeboorte.”